وقتی صحبت از بهترین سن شروع درمان ارتودنسی در کودکان می‌شود، معمولاً اولین چیزی که والدین به آن فکر می‌کنند یک عدد مشخص است؛ ۷ سالگی، ۹ سالگی، ۱۲ سالگی یا زمانی که تمام دندان‌های شیری افتاده باشند. اما در عمل، تصمیم‌گیری برای شروع ارتودنسی بسیار پیچیده‌تر از انتخاب یک عدد از روی شناسنامه کودک است.
ممکن است دو کودک هر دو ۱۰ ساله باشند، اما یکی تقریباً تمام دندان‌های دائمی مورد انتظار در این مرحله را داشته باشد و دیگری هنوز تعداد بیشتری دندان شیری در دهان داشته باشد. حتی وضعیت رشد فک‌ها نیز می‌تواند در این دو کودک کاملاً متفاوت باشد.
به همین دلیل، متخصص ارتودنسی علاوه بر سن تقویمی، به مرحله تکامل دندان‌ها، مسیر رویش دندان‌های دائمی، رابطه فک‌ها و الگوی رشد کودک توجه می‌کند.
در واقع، سؤال درست فقط این نیست که «فرزند من چند ساله است؟»؛ سؤال مهم‌تر این است که:
دندان‌ها و فک فرزند من اکنون در چه مرحله‌ای از رشد قرار دارند؟
سن دندانی چیست و چرا در ارتودنسی اهمیت دارد؟
سن دندانی به مرحله تکامل و رویش دندان‌های کودک اشاره دارد و الزاماً دقیقاً با سن شناسنامه‌ای او برابر نیست.
در یک کودک ممکن است دندان‌های دائمی نسبتاً زودتر رویش پیدا کنند، در حالی که کودک دیگری با همان سن هنوز دندان‌های شیری بیشتری داشته باشد.
برای متخصص ارتودنسی، بررسی این مرحله اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از تصمیمات درمانی به این بستگی دارند که چه دندان‌هایی رویش پیدا کرده‌اند، چه دندان‌هایی هنوز در حال تکامل هستند و چه میزان فضای در دسترس برای دندان‌های آینده وجود دارد.
برای مثال، در دوره‌ای که دندان‌های پیشین دائمی و اولین آسیاب‌های دائمی شروع به رویش کرده‌اند، اطلاعات مهمی درباره وضعیت بایت، فضای قوس دندانی و نحوه رشد فک‌ها قابل بررسی است.
بنابراین ممکن است دو کودک هم‌سن، برنامه ارتودنسی کاملاً متفاوتی داشته باشند.
چرا نمی‌توان گفت همه کودکان باید در ۱۰ یا ۱۲ سالگی ارتودنسی شوند؟
گاهی شنیده می‌شود که «بهترین زمان ارتودنسی بعد از افتادن تمام دندان‌های شیری است». این توصیه برای تمام کودکان قابل تعمیم نیست.
در بسیاری از بیماران، بخش اصلی مرتب کردن دندان‌های دائمی واقعاً در سنین نزدیک به نوجوانی انجام می‌شود، اما برخی مشکلات باید پیش از آن شناسایی شوند.
برای نمونه، ممکن است کودک دارای:
-
اختلاف قابل توجه در رابطه فک بالا و پایین؛
-
کراس‌بایت؛
-
کمبود فضای مشخص برای رویش دندان‌ها؛
-
رویش غیرعادی بعضی دندان‌های دائمی؛
-
یا مشکل در رشد قوس دندانی باشد.
در چنین شرایطی، متخصص باید مشخص کند آیا بهتر است مداخله‌ای قبل از رویش کامل دندان‌های دائمی انجام شود یا خیر.
در طرف مقابل، اگر چنین مشکلی وجود نداشته باشد، ممکن است شروع زودهنگام درمان هیچ مزیت مشخصی ایجاد نکند و بهتر باشد کودک تا مرحله مناسب‌تری از تکامل دندانی تحت نظر قرار گیرد.
دوره دندان‌های مختلط؛ مرحله‌ای مهم برای ارزیابی ارتودنسی
یکی از دوره‌های مهم در رشد دندانی کودک، مرحله‌ای است که هم دندان‌های شیری و هم دندان‌های دائمی در دهان حضور دارند. به این مرحله اصطلاحاً دوره دندان‌های مختلط گفته می‌شود.
در این دوره، متخصص می‌تواند اطلاعات مهمی درباره آینده دندان‌ها به دست آورد.
برای مثال، بررسی می‌شود:
آیا فضای کافی برای دندان‌های دائمی وجود دارد؟
آیا دندان‌ها در مسیر طبیعی در حال رویش هستند؟
آیا فک بالا و پایین رابطه مناسبی با یکدیگر دارند؟
آیا دندان‌های بالا و پایین هنگام بسته شدن دهان به شکل صحیح روی یکدیگر قرار می‌گیرند؟
آیا رشد فک در مسیر مطلوبی پیش می‌رود؟
پاسخ به این پرسش‌ها کمک می‌کند مشخص شود کودک به درمان نیاز دارد یا تنها باید در فواصل مشخص تحت نظر باشد.
مرحله رشد فک چگونه زمان درمان را تغییر می‌دهد؟
ارتودنسی فقط درباره صاف کردن دندان‌های کج نیست.
در برخی کودکان، بخش مهمی از مشکل به رابطه فک بالا و پایین مربوط می‌شود. در این شرایط، مرحله رشد کودک می‌تواند در برنامه‌ریزی درمان اهمیت بیشتری پیدا کند.
متخصص ارتودنسی با ارزیابی الگوی رشد صورت و فک‌ها بررسی می‌کند که آیا هنوز ظرفیت رشد قابل استفاده‌ای وجود دارد و آیا مداخله در مقطع فعلی می‌تواند برای ناهنجاری مشخص کودک مفید باشد.
به همین دلیل ممکن است درمان یک کودک زودتر از کودک دیگری آغاز شود؛ حتی اگر هر دو تقریباً هم‌سن باشند.
در مقابل، در مشکلاتی که عمدتاً مربوط به موقعیت دندان‌ها هستند، ممکن است صبر تا رویش تعداد بیشتری از دندان‌های دائمی منطقی‌تر باشد.
پس سن شناسنامه‌ای به تنهایی نمی‌تواند وضعیت رشدی کودک را نشان دهد.
رویش دندان‌های دائمی چه اطلاعاتی به متخصص می‌دهد؟
نحوه رویش دندان‌های دائمی یکی از بخش‌های مهم ارزیابی ارتودنسی است.
متخصص تنها بررسی نمی‌کند که یک دندان «درآمده یا نیامده»؛ بلکه به ترتیب رویش، مسیر رویش، فضای موجود و وضعیت دندان مشابه در سمت مقابل نیز توجه می‌کند.
برای مثال، اگر یک دندان دائمی در یک سمت رویش پیدا کرده باشد اما دندان مشابه در سمت دیگر با تأخیر قابل توجه مواجه باشد، ممکن است نیاز به بررسی بیشتر وجود داشته باشد.
همچنین رویش یک دندان خارج از قوس طبیعی، کمبود واضح فضا یا باقی ماندن غیرعادی یک دندان شیری می‌تواند اطلاعات مهمی درباره شرایط کودک ارائه دهد.
بنابراین ارزیابی زمان ارتودنسی ارتباط مستقیمی با مرحله رویش دندان‌ها دارد.
آیا ۷ سالگی همچنان سن مهمی محسوب می‌شود؟
حدود ۷ سالگی یک زمان مهم برای ارزیابی اولیه است؛ زیرا در بسیاری از کودکان تا این سن تعدادی از دندان‌های دائمی رویش پیدا کرده‌اند و متخصص می‌تواند اطلاعات اولیه مفیدی درباره رشد فک و بایت به دست آورد.
اما نکته‌ای که نباید فراموش شود این است:
معاینه در ۷ سالگی با شروع درمان در ۷ سالگی یکسان نیست.
ممکن است کودک در این سن ارزیابی شود و متخصص تشخیص دهد که هیچ درمان فعالی لازم نیست.
در چنین شرایطی، کودک می‌تواند در فواصل مشخص تحت نظر باشد تا زمانی که شرایط دندانی و رشدی برای شروع درمان مناسب شود.
این همان دلیلی است که باعث می‌شود ارزیابی زودهنگام ارزشمند باشد: نه برای اینکه همه کودکان زودتر درمان شوند، بلکه برای اینکه زمان مناسب درمان هر کودک مشخص شود.
چه زمانی سن دندانی از عدد شناسنامه مهم‌تر می‌شود؟
فرض کنید دو کودک ۱۱ ساله برای ارزیابی ارتودنسی مراجعه کرده‌اند.
کودک اول بیشتر دندان‌های دائمی خود را دارد و مشکل اصلی او نامرتبی دندان‌هاست.
در کودک دوم هنوز تعدادی دندان شیری وجود دارد و علاوه بر آن، رابطه فک‌ها نیاز به بررسی رشد دارد.
طبیعی است که نمی‌توان تنها به دلیل اینکه هر دو ۱۱ ساله هستند، برنامه درمانی یکسانی برای آن‌ها طراحی کرد.
در چنین شرایطی، مرحله تکامل دندان‌ها، رشد اسکلتی و نوع ناهنجاری بیش از عدد درج‌شده در شناسنامه اهمیت پیدا می‌کند.
به همین دلیل، والدینی که می‌خواهند درباره بهترین بازه زمانی برای شروع ارتودنسی کودک تصمیم بگیرند، بهتر است فقط به عدد سن اتکا نکنند و وضعیت واقعی رشد دندان‌ها و فک را در نظر بگیرند.
آیا افتادن آخرین دندان شیری علامت شروع ارتودنسی است؟
نه لزوماً.
برای برخی بیماران، رویش بیشتر دندان‌های دائمی می‌تواند زمان مناسبی برای آغاز درمان جامع باشد، اما افتادن آخرین دندان شیری یک قانون قطعی برای شروع درمان نیست.
ممکن است یک کودک پیش از آن به مداخله‌ای هدفمند نیاز داشته باشد.
در کودک دیگری نیز ممکن است تقریباً تمام دندان‌های دائمی رویش پیدا کرده باشند اما متخصص بنا به شرایط رشد یا برنامه درمانی، زمان دیگری را مناسب بداند.
بنابراین استفاده از یک علامت ساده مانند «افتادن همه دندان‌های شیری» برای تعیین زمان ارتودنسی می‌تواند بیش از حد ساده‌سازی‌شده باشد.
پایش رشد چگونه از درمان زودهنگام غیرضروری جلوگیری می‌کند؟
یکی از مزایای مراجعه به‌موقع به متخصص ارتودنسی این است که همیشه مجبور نیستید بلافاصله درمان را شروع کنید.
گاهی متخصص پس از معاینه تصمیم می‌گیرد کودک برای مدتی وارد برنامه پایش رشد و رویش دندان‌ها شود.
در این شرایط، تغییرات در طول زمان بررسی می‌شوند:
کدام دندان‌های دائمی رویش پیدا کرده‌اند؟
آیا فضای کافی وجود دارد؟
آیا رابطه فک‌ها تغییر کرده است؟
آیا شلوغی دندان‌ها بیشتر شده است؟
آیا اکنون زمان مناسب‌تری برای مداخله است؟
این رویکرد باعث می‌شود درمان نه خیلی زود و نه بیش از حد دیر آغاز شود.
در واقع، گاهی ارزش اصلی یک ارزیابی ارتودنسی این است که مشخص کند در حال حاضر نباید هیچ کاری انجام داد.
آیا تأخیر در تکامل دندان‌ها جای نگرانی دارد؟
تفاوت‌هایی در زمان رویش دندان‌ها میان کودکان وجود دارد و هر تأخیری الزاماً نشانه مشکل نیست.
اما اگر ترتیب رویش دندان‌ها غیرعادی به نظر برسد، یک دندان برای مدت طولانی نسبت به دندان مشابه سمت دیگر رویش پیدا نکند یا دندان دائمی در مسیر غیرمنتظره ظاهر شود، بهتر است وضعیت بررسی شود.
در صورت لزوم، متخصص با معاینه و روش‌های تشخیصی مناسب می‌تواند موقعیت دندان‌های رویش‌نیافته را ارزیابی کند.
هدف این نیست که هر تفاوتی به یک مشکل تبدیل شود؛ هدف این است که مواردی که نیاز به پیگیری دارند از تغییرات طبیعی رشد تفکیک شوند.
بهترین سن شروع ارتودنسی؛ یک عدد نیست، یک «مرحله مناسب» است
شاید مهم‌ترین تغییری که والدین باید در نگاه خود به ارتودنسی کودکان ایجاد کنند همین باشد.
به جای اینکه به دنبال یک سن جادویی مانند ۸، ۱۰ یا ۱۲ سالگی باشیم، بهتر است به دنبال مرحله مناسب رشد و تکامل دندانی باشیم.
برای یک کودک، این مرحله ممکن است زودتر فرا برسد و برای کودک دیگر چند سال بعد.
همین موضوع دلیل اهمیت ارزیابی تخصصی است.
متخصص ارتودنسی می‌تواند مشخص کند آیا کودک:
-
همین حالا به مداخله نیاز دارد؛
-
باید برای مدتی تحت نظر باشد؛
-
یا شرایط برای آغاز درمان جامع فراهم شده است.
این تصمیم فردی، بسیار دقیق‌تر از انتخاب درمان فقط بر اساس سن است.
چگونه بفهمیم فرزندمان اکنون در مرحله مناسب درمان قرار دارد؟
اگر فرزندتان در دوره تعویض دندان‌ها قرار دارد، دندان‌های دائمی او در حال رویش هستند یا درباره شکل قرار گرفتن فک و دندان‌هایش سؤال دارید، یک ارزیابی تخصصی می‌تواند وضعیت را روشن کند.
در بررسی توسط دکتر نیما رهنمون، متخصص ارتودنسی و ناهنجاری‌های فک و صورت، علاوه بر سن کودک، وضعیت رویش دندان‌های دائمی، فضای قوس دندانی، رابطه فک‌ها و مرحله رشد مورد توجه قرار می‌گیرد.
هدف این نیست که برای هر کودکی بلافاصله درمان آغاز شود.
هدف این است که پاسخ دقیقی برای یک سؤال مهم پیدا شود:
آیا اکنون بهترین زمان درمان فرزند من است یا بهتر است کمی بیشتر صبر کنیم؟
دانستن پاسخ این سؤال می‌تواند خانواده را از شروع زودهنگام و غیرضروری درمان از یک سو و از دست دادن یک بازه مناسب درمانی از سوی دیگر دور کند.
جمع‌بندی
بهترین سن شروع درمان ارتودنسی در کودکان را نمی‌توان تنها با عدد سن مشخص کرد.
سن تقویمی نقطه شروع خوبی برای ارزیابی است، اما متخصص ارتودنسی هنگام تصمیم‌گیری به عوامل بسیار بیشتری توجه می‌کند؛ از جمله مرحله رویش دندان‌های دائمی، تعداد دندان‌های شیری باقی‌مانده، میزان فضای قوس دندانی، نحوه قرارگیری دندان‌ها، رابطه فک بالا و پایین و وضعیت رشد کودک.
به همین دلیل ممکن است دو کودک هم‌سن، زمان شروع درمان کاملاً متفاوتی داشته باشند.
در ارتودنسی کودکان، بهترین زمان الزاماً یک سن مشخص نیست؛ بلکه زمانی است که شرایط دندانی، فکی و رشدی کودک برای مداخله مناسب باشد.
اگر فرزندتان وارد دوره تعویض دندان‌ها شده است، به جای انتظار برای رسیدن به یک سن خاص، می‌توانید وضعیت او را ارزیابی کنید تا مشخص شود اکنون زمان درمان است، زمان پایش رشد است یا هنوز بهتر است برای مرحله بعدی تکامل دندان‌ها صبر کرد.
مرجع: drrahnamoon.com
